Ο ΙΗΣΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΝΑΖΑΡΕΤ

Ιησούς από τη Ναζαρέτ»: Η ιστορία πίσω από τη θρυλική σειρά του Φράνκο Τζεφιρέλι Η άγνωστη ιστορία πίσω από τον «Ιησού από τη Ναζαρέτ» του Φράνκο Τζεφιρέλι: η ιδέα του Πάπα, τα γυρίσματα στην έρημο, ο αναχωρητής Ρόμπερτ Πάουελ και η αμφισβήτηση πριν από τη γιγάντωση της σειράς που έγινε τηλεοπτικός θεσμός. «Ιησούς από τη Ναζαρέτ»: Η ιστορία πίσω από τη θρυλική σειρά του Φράνκο Τζεφιρέλι 04.04.2026 20:40 Κώστας Μπουρούσης Σχετικό άρθρο Οι Ιερές Ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας ζωντανά από το MEGA, το MEGA Play και το MEGA News Οι Ιερές Ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας ζωντανά από το MEGA, το MEGA Play και το MEGA News Το ημερολόγιο έγραφε 27 Μαρτίου 1977, Κυριακή των Βαΐων. Η ιταλική δημόσια τηλεόραση (RAI), διανύοντας την πρώτη της χρονιά εκπομπής με έγχρωμο σήμα, ετοιμάζεται για μια πρεμιέρα που θα άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο ο δυτικός κόσμος αντιλαμβάνεται τη θρησκευτική εικονογραφία. Το ίδιο πρωί, αμέσως μετά τη λειτουργία, ο Πάπας Παύλος ΣΤ’ κάνει κάτι αδιανόητο για τα αυστηρά δεδομένα του Βατικανού, αλλά ταιριαστό στο φιλελεύθερο πνεύμα του. Απευθυνόμενος στο πλήθος από το παράθυρο του γραφείου του στην Αγία Έδρα, προτρέπει επισήμως τους πιστούς να περάσουν τη βραδιά τους μπροστά στους τηλεοπτικούς δέκτες. «Απόψε θα δείτε ένα παράδειγμα της καλής χρήσης που μπορεί να γίνει στα νέα μέσα επικοινωνίας που προσφέρει ο Θεός στην ανθρωπότητα», δηλώνει. Γενηθήτω το θέλημά σου Το ίδιο βράδυ, σχεδόν το 80% του ιταλικού πληθυσμού, σύμφωνα με τους υπολογισμούς της εποχής, καθηλώνεται στις οθόνες. Λίγο αργότερα, όταν η μίνι σειρά μεταδίδεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, συγκεντρώνει τον ιλιγγιώδη αριθμό των 90 εκατομμυρίων τηλεθεατών. Το πρόγραμμα που πυροδότησε αυτή τη μαζική φρενίτιδα ήταν ο «Ιησούς από τη Ναζαρέτ». Μια σειρά αναντίρρητα επιτυχημένη και διαχρονική, με εξαίσιο πρωταγωνιστικό καστ και προϋπολογισμό 45 εκατομμυρίων δολαρίων, στη σκιά της οποίας υπήρξε ένα παρασκήνιο γεμάτο ανατροπές, υπαρξιακές κρίσεις και μια καλλιτεχνική εμμονή που άγγιξε τα όρια της θρησκευτικής ευλάβειας. Ή ο Τζεφιρέλι ή κανένας Η αρχική ιδέα δεν γεννήθηκε σε κάποιο κινηματογραφικό στούντιο. Ήταν μια άτυπη παραγγελία του Πάπα. Μετά τη Β΄ Σύνοδο του Βατικανού, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία αναζητούσε νέους τρόπους να μεταφέρει το ευαγγελικό μήνυμα στο ευρύ κοινό και να κάνει την ιστορία του Χριστού προσιτή και εύληπτη στις μάζες. Ο Βρετανός μεγιστάνας Λιου Γκρέιντ και ο παραγωγός Βιντσέντζο Λαμπέλα ανέλαβαν την υλοποίηση. Η πρώτη τους σκέψη για τη σκηνοθεσία δεν ήταν ο Φράνκο Τζεφιρέλι. Οι παραγωγοί αναζητούσαν το «ιερό βλέμμα» του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Ο Σουηδός δημιουργός, ωστόσο, με το βαρύ, υπαρξιακό του στίγμα, ίσως να παρέδιδε ένα έργο πολύ εσωτερικό για το ευρύ κοινό. Άλλωστε ο ίδιος ο προκαθήμενος είχε εξαρχής εκφράσει την επιθυμία του η επικών διαστάσεων σειρά για τη ζωή του Χριστού να φέρει την υπογραφή του Φράνκο Τζεφιρέλι. Ίσως η προτίμησή του να πήγαζε από το γεγονός ότι ο Ιταλός δημιουργός είχε δεδηλωμένη πίστη στο Θεό και, παρότι είχε συγκρουστεί κατά καιρούς με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, διατηρούσε για δεκαετίες προσωπική σχέση με τον Πάπα, ο οποίος πίστευε πως ο Τζεφιρέλι ήταν ο μόνος σκηνοθέτης που μπορούσε να βρει τη χρυσή τομή μεταξύ ιερού και όμορφου. Για τον Τζεφιρέλι, ο Καθολικισμός δεν ήταν απλώς ένα δόγμα, αλλά μια αισθητική πατρίδα. Μεγαλωμένος στη Φλωρεντία, ανάμεσα στα αριστουργήματα της Αναγέννησης, αντιλαμβανόταν τη θρησκεία ως το μεταίχμιο ανάμεσα στο φως και τη σκιά. Η πρόταση έφτασε στον Τζεφιρέλι τη στιγμή που βρισκόταν στο απόγειο της καριέρας του. Εκείνη την περίοδο μάλιστα σκηνοθετούσε όπερα στη La Scala του Μιλάνου. Ποια ήταν η πρώτη του αντίδραση; Τρομοκρατήθηκε. Παράκαμψη (από την «Κόλαση» του Δάντη) για τον παράδεισο Ήταν η εποχή που στο μυαλό του ήδη ενορχήστρωνε ένα εντελώς διαφορετικό πρότζεκτ, το οποίο ονειρευόταν για χρόνια: την κινηματογραφική μεταφορά της «Κόλασης» του Δάντη. Η ευθύνη της απεικόνισης του Θεανθρώπου με όρους και συμβάσεις τηλεοπτικής ποπ κουλτούρας δεν τον ενθουσίαζε ακριβώς. Τις αμφιβολίες του κατάφερε να κάμψει ο ίδιος ο Λιου Γκρέιντ σε ένα γεύμα στο Λονδίνο. Εκεί ο Τζεφιρέλι είχε επισημάνει με μια ιδέα ειρωνείας πως η ζωή του Ιησού ίσως να μην είναι η ιδανικότερη ιστορία για έναν παραγωγό εβραϊκής καταγωγής. «Δεν είναι αλήθεια. Ο Ιησούς είναι τόσο δικός μας όσο και δικός σας. Εμείς τον δημιουργήσαμε!», αποκρίθηκε ο Γκρέιντ. Αυτές οι φράσεις του ήταν που ξεκλείδωσαν τον Ιταλό δημιουργό και καθοδήγησαν την απόφασή του να αναλάβει τη δημιουργία μιας σειράς που για άλλους φάνταζε ως δίκοπο μαχαίρι και για άλλους ισοδυναμούσε με αποκοτιά. Από το «Κουρδιστό Πορτοκάλι» στο Ευαγγέλιο Η πρώτη εκδοχή του σεναρίου γράφτηκε από τον Άντονι Μπέρτζες. Η εμπλοκή του δημιουργού του «Κουρδιστού Πορτοκαλιού» προσέδωσε στο κείμενο έναν ιστορικό και πολιτικό ρεαλισμό που έλειπε από προηγούμενες χολιγουντιανές παραγωγές όπως ο «Βασιλεύς των Βασιλέων». Ο Μπέρτζες δεν είδε τον Ιησού ως μια αιθέρια φιγούρα που ισορροπεί μεταξύ γης και ουρανού, αλλά σαν έναν επαναστάτη σε μια κατεχόμενη γη. Οι Ρωμαίοι, οι Ζηλωτές και οι Φαρισαίοι έγιναν κομμάτια μιας περίπλοκης γεωπολιτικής σκακιέρας. Το σενάριο του Μπέρτζες εστίασε στις κοινωνικές εντάσεις της Ιουδαίας, στη βαριά φορολογία, στην καταπίεση του κατακτητή. Ακόμα και τον Ιούδα ο σεναριογράφος δεν ήθελε να τον παρουσιάσει απλώς ως προδότη, αλλά σαν έναν απογοητευμένο επαναστάτη που ενώ περίμενε έναν στρατιωτικό ηγέτη, βρήκε έναν πνευματικό οδηγό. Αυτή η πολιτική διάσταση έδωσε στη σειρά την αίσθηση ενός δράματος που αφορά πραγματικούς ανθρώπους σε πραγματικούς καιρούς. Πάντως, την τελική μορφή του σεναρίου για τον «Ιησού από τη Ναζαρέτ» την έδωσαν οι Σούσο Τσέκι και Μασολίνο Ντ’ Αμίκο, οι οποίοι εξισορρόπησαν τον πολιτικό ρεαλισμό του Μπέρτζες με τον λυρισμό και την αυστηρή οδηγία του Τζεφιρέλι. Ο σκηνοθέτης είχε θέσει ως απόλυτο όρο τη συμμετοχή κορυφαίων θεολόγων —Χριστιανών και Εβραίων— ως συμβούλων, διασφαλίζοντας ότι κάθε λέξη θα είχε το ειδικό βάρος της γραφής. Οντισιόν για τον Θεάνθρωπο Βεβαίως εκεί που τα πράγματα έγιναν πραγματικά περίπλοκα και η δυσκολία έμοιαζε ανυπέρβλητη ήταν στην επιλογή του ηθοποιού που θα ενσάρκωνε τον Ιησού. Η αρχική σκέψη των παραγωγών ήταν να προσεγγίσουν έναν χολιγουντιανό αστέρα πρώτης γραμμής. Οι επιλογές τόσο του Αλ Πατσίνο όσο και του Ντάστιν Χόφμαν συζητήθηκαν σοβαρά. Όμως απορρίφθηκαν για δύο λόγους: Ο πρώτος ήταν το ύψος τους. Ο δεύτερος – και πιο καταλυτικός – ο φόβος του Τζεφιρέλι πως οι τηλεθεατές αντί για τον Ιησού Χριστό θα έβλεπαν τον «Σημαδεμένο» ή τον «Πρωτάρη». Ο μύθος λέει πως την περίοδο που η αναζήτηση εξελισσόταν σε βραχνά, ο Τζεφιρέλι είχε καλέσει στη Ρώμη έναν Βρετανό ηθοποιό, τον οποίο θα δοκίμαζε για το ρόλο του Ιούδα. Ήταν ο Ρόμπερτ Πάουελ. «Ήταν ένας μάλλον συνηθισμένος νεαρός, αλλά με δύο εκθαμβωτικά γαλάζια μάτια», θυμόταν χρόνια μετά για τις πρώτες τους συναντήσεις. Ενώ ο Τζεφιρέλι σκεφτόταν πώς θα μεταμόρφωνε τον «συνηθισμένο νεαρό» που είχε μπροστά του σε Ιούδα, ένας οπερατέρ του απηύθυνε την πιο κρίσιμη για τη μοίρα της σειράς ερώτηση: «Αν ο Ιούδας έχει αυτά τα μάτια, τότε τι μάτια πρέπει να έχει ο Ιησούς;». Υπάρχει και μία ακόμα αφήγηση που εξηγεί πώς ο Ιταλός δημιουργός πείστηκε να δώσει στον Πάουελ τον ρόλο της ζωής του. Λέγεται πως τη στιγμή που ο Βρετανός ηθοποιός βγήκε από το καμαρίνι του ντυμένος με τον χιτώνα, με μακριά μαλλιά και το μακιγιάζ του ολοκληρωμένο, μια μοδίστρα έπεσε περιδεής στα γόνατα και αναφώνησε «Κύριε». Ποιος ήταν ο Ρόμπερτ Πάουελ πριν γίνει ο «Ιησούς» Πριν φορέσει τον χιτώνα του Χριστού, ο Ρόμπερτ Πάουελ δεν ήταν ακόμη όνομα πρώτης και πολύ περισσότερο παγκόσμιας γραμμής. Γεννημένος το 1944 στο Σάλφορντ του Λάνκασιρ, μεγάλωσε σε μια τυπική εργατική οικογένεια: ο πατέρας του ήταν μηχανικός και η μητέρα του τραπεζική υπάλληλος. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, αλλά γρήγορα τον κέρδισε το θέατρο. Στα τέλη της δεκαετίας του ’60 άρχισε να εμφανίζεται σε τηλεοπτικές παραγωγές και έγινε γνωστός μέσα από τη σειρά επιστημονικής φαντασίας «Doomwatch» του BBC. Μόλις δύο χρόνια πριν από τα γυρίσματα είχε παντρευτεί τη χορεύτρια Μπάρμπαρα Λορντ – ήταν προϋπόθεση για να ενσαρκώσει τον Ιησού. Ο ίδιος μνημονεύει συχνά την οικογενειακή του ζωή ως τον άξονα που τον κράτησε γειωμένο. Σε συνέντευξή του στον Guardian είχε πει ότι τη στιγμή που είδε για πρώτη φορά τον γιο του ένιωσε πως ήταν «ο πρώτος άνθρωπος για τον οποίο θα πέθαινα πρόθυμα», μια εμπειρία που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τη ζωή και την ευθύνη. Νηστεία, γιόγκα και προσευχή Για την απόλυτη ταύτισή του Πάουελ με το πρόσωπο του Ιησού βοήθησε το δίχως άλλο η εξωτερική μεταμόρφωσή του, η αυστηρή δίαιτα (για 12 ημέρες πριν από τη σκηνή της σταύρωσης τρεφόταν αποκλειστικά με μικρές μερίδες τυριού), μα πάνω απ’ όλα η καθοδήγηση του Τζεφιρέλι. Οι σκηνοθετικές οδηγίες προς τον 33χρονο τότε Πάουελ ήταν ρητές, αυστηρές και μάλλον βασανιστικές. Για να πετύχει την απόκοσμη ηρεμία, ο ηθοποιός έπρεπε να μένει απομονωμένος από το υπόλοιπο καστ. Ενώ ο Άντονι Κουίν και ο Λόρενς Ολίβιε δειπνούσαν και αστειεύονταν, ο Πάουελ έμενε στη σιωπή του, μελετώντας τα Ευαγγέλια. Ωστόσο το πιο διάσημο σκηνοθετικό τρικ ήταν η εντολή να μην ανοιγοκλείνει ποτέ τα μάτια του, ώστε το βλέμμα του να θυμίζει αγιογραφία. Ο Τζεφιρέλι ήθελε το βλέμμα του Ιησού να διαπερνά τον φακό. Ο Πάουελ έπρεπε να μάθει να ελέγχει τους μυς του προσώπου του με χειρουργική ακρίβεια, γι’ αυτό και προχώρησε για εβδομάδες σε ειδικές ασκήσεις αναπνοής, μαθήματα γιόγκα και διαλογισμό. «Ως ηθοποιός δουλεύεις υποκειμενικά, αλλά τη στιγμή που θα προσπαθήσεις να υποδυθείς τον Χριστό ως πραγματικό άνθρωπο, χάνεις εντελώς τη θεϊκή του υπόσταση», έχει εξηγήσει ο ίδιος. «Σε αυτή την ιστορία, το πιο κρίσιμο στοιχείο που πρέπει να διαθέτει ο χαρακτήρας είναι το εξωπραγματικό. Έτσι, ερμήνευσα τον Ιησού αντικειμενικά, χωρίς να καταφύγω σε δικές μου μανιέρες, αποφεύγοντας σκόπιμα τις συνηθισμένες ανθρώπινες εκδηλώσεις. Το να προσπαθείς να παίξεις έναν θεό αναζητώντας την “ιδέα” του είναι ο πιο σύντομος δρόμος προς τον νευρικό κλονισμό». Χολιγουντιανοί αστέρες στην έρημο Πέραν του Πάουελ, το καστ που συγκέντρωσε ο Τζεφιρέλι ήταν ένα προσκλητήριο του διεθνούς κινηματογράφου. Ο Λόρενς Ολίβιε, ο μεγαλύτερος ηθοποιός της εποχής του, ζήτησε ο ίδιος να παίξει τον Νικόδημο με συμβολική αμοιβή. Ο Άντονι Κουίν ως Καϊάφας έδωσε μια ερμηνεία γεμάτη βάρος και πολιτική πονηριά. Ο Πίτερ Ουστίνοφ ως Ηρώδης ενσάρκωσε την παρακμή και την τρέλα της εξουσίας. Η Αν Μπάνκροφτ στο ρόλο της Μαγδαληνής έφερε έναν γήινο αισθησιασμό που μετασχηματίστηκε σε πνευματική ενατένιση. Όσο για την Ολίβια Χάσεϊ; Η «χρονική αγνότητα» του προσώπου της, την οποία ο Τζεφιρέλι θυμόταν από τη συνεργασία τους στο φιλμ «Ρωμαίος & Ιουλιέτα» στα τέλη της δεκαετίας του ’60, ήταν που της έδωσε το πρόκριμα για το ρόλο της Παναγίας. Τα γυρίσματα διήρκεσαν εννέα μήνες και πραγματοποιήθηκαν στο Μαρόκο και την Τυνησία. Το Τινγκίρ μεταμορφώθηκε σε Βηθλεέμ, η περιοχή Φερτάσα στη Ναζαρέτ, ενώ το Μοναστίρ της Τυνησίας φιλοξένησε τον Γολγοθά. Σε πολλές σκηνές συναγωγής χρησιμοποιήθηκαν ως κομπάρσοι μέλη της εβραϊκής κοινότητας του νησιού Djerba, προσθέτοντας μια απροσδόκητη δόση ιστορικής αυθεντικότητας. Η σκιά του Καραβάτζιο στο φως της τηλεόρασης Δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για τον «Ιησού από τη Ναζαρέτ» χωρίς να αναφερθεί στη φωτογραφία του Ντέιβιντ Γουότκιν. Ο Τζεφιρέλι ήθελε κάθε πλάνο να είναι από μόνο του ένας πίνακας. Ο Γουότκιν χρησιμοποίησε φυσικό φως και σκιοφωτισμούς που παρέπεμπαν απευθείας στον Καραβάτζιο και τον Ρέμπραντ. Οι σκηνές μέσα στα σπίτια, φωτισμένες από κεριά και λάδια, δημιουργούσαν μια ατμόσφαιρα σχεδόν μυστικιστική. Η σκηνή του Μυστικού Δείπνου είναι μια σπουδή πάνω στη γεωμετρία και το φως, όπου η τοποθέτηση των ηθοποιών παραπέμπει στον Λεονάρντο ντα Βίντσι, αλλά η υφή του φωτός θυμίζει τους μάστορες της φλαμανδικής σχολής. Ο προσωπικός Γολγοθάς του Τζεφιρέλι Για τον Τζεφιρέλι η σειρά λειτούργησε και ως προσωπική εξομολόγηση. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στην Ιταλία το 1943, ο ίδιος μαχόταν ως αντάρτης στα βουνά. Όπως εξομολογήθηκε χρόνια αργότερα: «Όταν γύριζα τη σκηνή της Σταύρωσης, η φρίκη εκείνου του πρωινού του 1943 επέστρεψε στην καρδιά μου. Είχα δει μια μητέρα πεσμένη στο χώμα να κλαίει για τον νεκρό γιο της, που οι Γερμανοί είχαν κρεμάσει από ένα δέντρο. Αυτός ο νεκρός νέος έμοιαζε με τον Χριστό. Οι Γερμανοί στρατιώτες που παρήλαυναν αδυσώπητα ήταν για μένα οι Ρωμαίοι εκατόνταρχοι». Αυτή η συγκλονιστική παραλληλία προσέδωσε στη Σταύρωση έναν ωμό, ανατριχιαστικό ρεαλισμό. Οι αντιδράσεις και η «κατάρα» του Ρόμπερτ Πάουελ Παρά την επιτυχία του, ο «Ιησούς από τη Ναζαρέτ» δεν γλίτωσε από την πολεμική. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, συντηρητικοί προτεσταντικοί κύκλοι κατηγόρησαν το έργο ότι παρουσίαζε έναν «υπερβολικά ανθρώπινο» Χριστό. Οι αντιδράσεις ήταν τέτοιες ώστε η General Motors, που χορηγούσε την πρώτη προβολή της σειράς στο αμερικανικό NBC, κάτω από την πίεση 18.000 επιστολών διαμαρτυρίας, απέσυρε τη χορηγία της. Η σειρά τελικά θριάμβευσε και στις δύο ακτές του Ατλαντικού, όμως ο Πάουελ βρέθηκε μπροστά σε ένα παράξενο πεπρωμένο. Το πρόσωπό του ταυτίστηκε τόσο απόλυτα με τη μορφή του Χριστού, που η βιομηχανία του κινηματογράφου δυσκολεύτηκε να τον δει σε οποιονδήποτε άλλο ρόλο. Ο ίδιος, ωστόσο, παρέμεινε πάντα συμφιλιωμένος με τη σκιά του ρόλου. «Δεν είναι κατάρα να έχεις αγγίξει την καλλιτεχνική αθανασία», έλεγε. Σήμερα, ακόμα και στα 81 του χρόνια, η φωνή του είναι από τις πιο περιζήτητες για αφηγήσεις ντοκιμαντέρ, όμως τα μάτια του θα ανήκουν για πάντα στην Ιερουσαλήμ του Τζεφιρέλι. Ένα τηλεοπτικό Ευαγγέλιο που επιστρέφει κάθε Πάσχα Στην Ελλάδα η σειρά προβλήθηκε για πρώτη φορά το 1981 από την ΥΕΝΕΔ, τέσσερα χρόνια μετά την παγκόσμια πρεμιέρα της. Καθιερώθηκε όμως ως απόλυτος θεσμός με την έλευση της ιδιωτικής τηλεόρασης – η πρώτη της «μεγάλη» προβολή έγινε από το MEGA στις αρχές των 90s, πριν καταλήξει στον ΑΝΤ1. Για την ελληνική κοινωνία, ο «Ιησούς από τη Ναζαρέτ» του Τζεφιρέλι λειτούργησε ως γέφυρα, συμφιλιώνοντας τη βυζαντινή αυστηρότητα με τη δυτική αισθητική. Το πιο περίεργο απ’ όλα; Σχεδόν μισό αιώνα μετά, η σειρά συνεχίζει να συγκινεί. Σαν μια υπενθύμιση πως όταν η τηλεόραση αντιμετωπίζει το ιερό με σεβασμό και την τέχνη με αυταπάρνηση, μπορεί να δημιουργήσει κάτι που δεν φθείρεται από τον χρόνο. Κάθε άνοιξη, όταν οι πρώτες νότες της μουσικής του Μορίς Ζαρ ακούγονται από την τηλεόραση, ξέρουμε πως ο «Ιησούς από τη Ναζαρέτ» του Τζεφιρέλι είναι πάλι εδώ. Για να μας κοιτάξει με εκείνα τα ακίνητα αλλά διαπεραστικά γαλάζια μάτια και να μας υπενθυμίσει πως η ομορφιά μπορεί να είναι τελικά μια διαφορετική αλλά ισχυρή μορφή πίστης.